شب‌ادراری در کودکان یکی از مشکلات شایع دوران کودکی است که ممکن است باعث نگرانی والدین و کاهش اعتمادبه‌نفس کودک شود.
منظور از شب‌ادراری، دفع غیرارادی ادرار هنگام خواب در سنی است که انتظار می‌رود کودک به‌تدریج کنترل ادرار شبانه را به دست آورده باشد.
این وضعیت در کودکان زیر ۵ سال اغلب بخشی از روند رشد است؛ زیرا کنترل مثانه در طول شب ممکن است دیرتر از کنترل ادرار در روز تکامل پیدا کند.
شب‌ادراری معمولاً عمدی نیست و نباید کودک را به دلیل خیس کردن تخت سرزنش یا تنبیه کرد.
عواملی مانند سابقه خانوادگی، تولید زیاد ادرار در شب، بیدار نشدن هنگام پر شدن مثانه، یبوست و برخی مشکلات پزشکی می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند.
در بیشتر موارد، با بررسی علت و انتخاب روش مناسب می‌توان به بهبود وضعیت کمک کرد.
در این مقاله، علت شب‌ادراری در کودکان، سن طبیعی کنترل ادرار، زمان مراجعه به پزشک، روش‌های درمان و راهکارهای کمک به کودک در خانه را بررسی می‌کنیم.
شب‌ادراری در کودکان چیست؟
شب‌ادراری یا انورزی شبانه (Nocturnal Enuresis) به دفع غیرارادی ادرار هنگام خواب گفته می‌شود.
این مشکل معمولاً از حدود ۵ سالگی به بعد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا بیشتر کودکان در این سنین به‌تدریج توانایی کنترل ادرار در طول شب را به دست می‌آورند.
البته زمان تکامل کنترل مثانه در همه کودکان یکسان نیست.
شب‌ادراری به این معنا نیست که کودک تنبل است، به‌اندازه کافی آموزش ندیده یا عمداً تخت خود را خیس می‌کند.
در بسیاری از کودکان، سیستم کنترل مثانه، الگوی تولید ادرار شبانه و توانایی بیدار شدن هنگام نیاز به دستشویی هنوز به‌طور کامل هماهنگ نشده‌اند.
اگر شب‌ادراری پس از ۵ تا ۶ سالگی ادامه پیدا کند، کودک از آن ناراحت باشد یا علائم دیگری مانند سوزش ادرار و خیس کردن لباس در طول روز وجود داشته باشد، بهتر است وضعیت او توسط پزشک بررسی شود.
شب‌ادراری در کودکان تا چه سنی طبیعی است؟
کنترل ادرار در طول شب معمولاً دیرتر از کنترل ادرار در روز ایجاد می‌شود.
بسیاری از کودکان تا حدود ۵ سالگی شب‌ها خشک می‌مانند، اما در برخی کودکان این روند دیرتر کامل می‌شود.
بنابراین، خیس کردن تخت در سنین پایین‌تر لزوماً نشانه بیماری نیست.
از حدود ۶ سالگی، اگر شب‌ادراری ادامه داشته باشد یا برای کودک و خانواده مشکل ایجاد کند، می‌توان درباره ارزیابی و درمان فعال با پزشک مشورت کرد.
نکته مهم این است که برای تصمیم‌گیری درباره نیاز به درمان، فقط سن کودک مطرح نیست.
تعداد دفعات شب‌ادراری، سابقه خشک ماندن در شب، علائم روزانه، یبوست و وضعیت روانی کودک نیز اهمیت دارند.
جنبه های طبیعی شب ادراری
دامنه مشکلات و مسائل مربوط به شب ادراری در کودکان بسیار پیچیده است و رفتن به دستشویی معمولا در بازه سنی ۲ تا ۴ سالگی به کودک آموزش داده خواهد شد.
با این حال برخی از کودکان می‌توانند رختخواب خود را در تمام شب خیس نگه دارند و باید چند سال بزرگتر شود تا بتوان مساله خالی کردن مثانه را یاد گیرند.
گاهی اوقات کودکی که صبح را به شب می رساند به طور ناگهانی به دلیل اضطراب در محیط های خانگی نگرانی از مدرسه و ترس دچاری بی اختیاری می‌شود.
به موازات بالارفتن سن و بلوغ سیستم بدن احتمال شب ادراری در کودکان کاهش پیدا می کند و تقریبا تمام کودکان در نوجوانی یا بسیار قبل تر از آن با این مشکل روبرو می شوند و باعث خجالت آن ها می‌شود.
اکثر کودکان که به مدرسه می روند برای اولین بار می‌تواند در شب رختخواب خود را خیس کنید و هرگز نمی تواند مثانه شان را در شب کنترل کند سابقه خانوادگی نقش مهمی در بی اختیاری ادرار شبانه دارد کودکتان را به هیچ عنوان ملامت نکنید.
چه زمانی باید برای درمان شب ادراری اقدام کنید
هر زمانی که نگران این مشکل بودید می توانید با یک پزشک متخصص کودک صحبت کنید اگر شب ادراری فرزندتان سابقه نداشت به صورت ناگهانی رخ داد به سرعت به پزشک بروید و کودک را معاینه کنید
تا مطمئن شود علت شب ادراری عارضه جدی نیست فقط تعداد اندکی از موارد شب ادراری از کودکان به دلیل ابتلا به ناهنجاری های مثانه کلیه عفونت و دیابت است اگر فرزندتان دچار علائم غیر عادی مثل ادرار در خون و سوزش ادرار شد سریعا به پزشک مراجعه کنید.
دلایل اولیه شب ادراری
شب ادراری در کودکان سه دلیل اصلی دارد ادرار بسیار زیادی تولید می‌شود کودک پیام به مغزش نمی رسد و از خواب بیدار نمی شود.
مثانه به قدر کافی فعال نمی شود و تمام ادرار را در خود نگه دارد و دلیل شب ادراری در کودکان متفاوت است تمام آنها قابل درمان می باشد شب ادراری می تواند ارثی باشد از یکی از والدین به کودک برسد.
فرزندشان به احتمال ۴۰ درصد این مشکل را تجربه می‌کند اگر هر دو والدین شب ادراری را تجربه کند احتمال ابتلا به شب طوری در کودک ۷۰ درصد افزایش پیدا می کند.
یبوست
یبوست باعث می‌شود که روده پر از مدفوع باشد روده به مثانه فشار می‌آورد و فضای لازم برای کشیده شدن و پر شدن مثانه را نداشته باشد در نتیجه کودک اختیار ادرار را از دست می دهد.
باید مثانه را به دفعات بیش تر تخلیه کنند و بارها برای تخلیه مجرا به دستشویی می رود بنابراین یبوست می تواند باعث بی اختیاری شبانه یا روزانه ادرار شود.
مثانه پرکار
مثانه بیش فعال یاپرکار از پر شدن مثانه پیام مبنی بر ضرورت تخلیه فوری مسائل به مغز می رساند مثانه پرکار معمولا حجم کمتر از ادرار را در خود نگه می دارد نشانه های پرکار پرکار عبارتند از:
لکه های کوچک در ادرار روی رختخواب علامت این است که مساله در دفعات بیش تر و در حجم کمتری تخلیه می‌شود.
تکرر ادرار بیش از هشت بار در روز و احساس نیاز مداوم کودک به دستشویی غالباً بیش از یک بار در شب رخ می دهد
تولید مقدار زیادی ادرار در طول شب
هورمون وازوپرسین به بدن کمک می کند که شب ها اجرایی کمتری تولید نمایند و اگر این هورمون کافی هنگام خواب تولید نشود کلیه ها بیش از توان نگهداری مثانه ادرار تولید می‌کنند هیچ آزمایشی برای بررسی میزان این هورمون وجود ندارد.
بیدار نشدن کودک پس از ارسال پیام پر شدن مثانه
تعدادی از کودکان زمانی که ارسال پیام برای مثانه از خواب ان ها را بیدار می کند زمانی بیدار می‌کند که دیگر دیر است.
در این نشریه زنگ هشدار روش موفقیت آمیز است که شیوه نشان دادن واکنش مناسب به عصب های مثانه را به مرور آموزش می دهد به محض آن که کودک شروع به ادرار می کند زنگ هشدار به صدا درمی‌آید کودک به مرور زمان یاد می گیرد که بعد از پر شدن مثانه بیدار شود و به دستشویی برود.
عفونت مجاری ادرار
عفونت مجاری ادرار نشانه های مختلفی دارد که در طول روز قابل احساس است این عفونت بر توانایی کودک برای خشک نگهداشتن رختخواب اثرمی گذارد.
از نشانه های عفونت می توان به ادرار با بوی ماهی و ادرار با رگه های خونی داشتن استفراغ و حالت تهوع اشاره کرد که ادرار را با ناراحتی و دشواری تخلیه می‌کند مشکل بی اختیاری علاوه بر شب در طول روز هم اتفاق می افتد.
اضطراب و استرس
کودکانی که سابقه مشکلات شب ادراری ندارند بر اثر اضطراب و استرس اضطراب ناشی از بیماری رفتن به مدرسه اسباب کشی تولد خواهر و برادر امتحان داشتن مشکلات بزرگسالان به شب ادراری مواجهه می شود.
نقص عملکرد کف لگن
کف لگن از عضلات و بافت هایی تشکیل شده است که بندی را از سمت استخوان شرمگاهی استخوان دنبالچه ایجاد می‌نماید کف لگن اندام تناسلی و شکمی را در خود نگه می دارد و کنترل روده و مثانه کمک می کنند.
منظور از نقص عملکرد کف لگن طیف وسیعی از مشکلاتی است که در رابطه با عضلات و بافت های آن به وجود می‌آید حساسیت بافت اطراف در اندام های کف لگن افزایش و کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه دچار اختلال در شب تار می شود.
شب‌ادراری در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص معمولاً با گفت‌وگو درباره سابقه کودک، بررسی عادت‌های دفع ادرار و معاینه در صورت نیاز انجام می‌شود.
همه کودکان به آزمایش‌های متعدد یا تصویربرداری احتیاج ندارند؛ نوع بررسی به علائم و سابقه پزشکی آنها بستگی دارد.
پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:
- سن شروع شب‌ادراری و تعداد دفعات آن
- اینکه کودک قبلاً دست‌کم ۶ ماه شب‌ها خشک بوده است یا خیر
- وجود خیس کردن لباس در طول روز
- تعداد دفعات ادرار و عادت‌های نوشیدن مایعات
- سابقه یبوست یا عفونت ادراری
- تشنگی غیرعادی یا کاهش وزن
- سابقه خانوادگی شب‌ادراری
- خرخر یا مشکلات تنفسی هنگام خواب
- تغییرات اخیر در شرایط زندگی و وضعیت روانی کودک
در صورت وجود علائم مشکوک، ممکن است آزمایش ادرار برای بررسی عفونت یا قند خون درخواست شود.
آزمایش‌ها و بررسی‌های بیشتر تنها زمانی لازم هستند که شرح حال یا معاینه احتمال مشکل دیگری را مطرح کند.
درمان شب‌ادراری در کودکان چگونه است؟
روش درمان به سن کودک، شدت شب‌ادراری، وجود علائم روزانه و علت احتمالی بستگی دارد. در کودکان کم‌سن‌تر ممکن است پیگیری و آموزش کافی باشد؛ اما اگر کودک از شب‌ادراری ناراحت است یا مشکل ادامه دارد، می‌توان روش‌های درمانی را با راهنمایی پزشک بررسی کرد.
اصلاح عادت‌های روزانه و تمرین‌های رفتاری
در بسیاری از کودکان، شروع درمان با اصلاح عادت‌های دفع ادرار و نوشیدن مایعات انجام می‌شود.
این اقدامات به کودک کمک می‌کنند برنامه منظم‌تری برای تخلیه مثانه داشته باشد.
راهکارهای مفید عبارت‌اند از:
- نوشیدن آب کافی در طول روز، به‌جای جبران کمبود مایعات در ساعات پایانی شب
- رفتن منظم به دستشویی در طول روز و به تعویق نینداختن ادرار
- تخلیه مثانه درست پیش از خواب
- کاهش نوشیدنی‌های کافئین‌دار، مانند چای پررنگ و نوشابه‌های کافئین‌دار، در کودکان بزرگتر
- درمان یبوست در صورت وجود
- داشتن برنامه خواب منظم
محدود کردن شدید آب در طول روز توصیه نمی‌شود.
هدف، تنظیم زمان مصرف مایعات است، نه محروم کردن کودک از آب مورد نیاز بدن.
زنگ هشدار شب‌ادراری
زنگ هشدار شب‌ادراری وسیله‌ای است که هنگام شروع خیس شدن لباس یا رختخواب، با صدا یا لرزش به کودک هشدار می‌دهد.
هدف این است که کودک به‌تدریج ارتباط بین پر شدن مثانه و بیدار شدن را یاد بگیرد.
این روش برای برخی کودکان مؤثر است، اما به مشارکت و پیگیری خانواده نیاز دارد و نتیجه آن معمولاً فوری نیست.
والدین ممکن است در هفته‌های نخست لازم باشد به کودک کمک کنند تا پس از فعال شدن زنگ بیدار شود و به دستشویی برود.
انتخاب و نحوه استفاده از زنگ هشدار بهتر است با توجه به سن کودک، آمادگی خانواده و توصیه پزشک انجام شود.
درمان دارویی
در بعضی کودکان، پزشک ممکن است دارو را به‌عنوان بخشی از درمان پیشنهاد کند.
یکی از داروهای مورد استفاده، دسموپرسین است که به کاهش تولید ادرار در شب کمک می‌کند.
این دارو برای همه کودکان مناسب نیست و باید طبق دستور پزشک مصرف شود.
محدودیت مصرف مایعات در زمان استفاده از دسموپرسین اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا نوشیدن بیش از حد مایعات می‌تواند باعث کاهش خطرناک سدیم خون شود.
والدین نباید دارو را خودسرانه تهیه کنند، مقدار آن را تغییر دهند یا بدون اطلاع از دستورالعمل محدودیت مایعات به کودک بدهند.
اگر شب‌ادراری با علائم اختلال عملکرد مثانه همراه باشد، پزشک ممکن است درمان اختصاصی دیگری را در نظر بگیرد. انتخاب دارو به علت مشکل و وضعیت کودک بستگی دارد.
درمان علت زمینه‌ای
اگر شب‌ادراری با عفونت ادراری، یبوست، دیابت یا اختلال تنفسی هنگام خواب ارتباط داشته باشد، درمان آن مشکل اهمیت دارد.
در برخی کودکان، با برطرف شدن عامل زمینه‌ای، شب‌ادراری نیز بهبود پیدا می‌کند.
برای نمونه، یبوست و مشکلات ادراری روزانه باید در صورت وجود بررسی و درمان شوند.
درمان صرفاً بر اساس خیس شدن تخت، بدون توجه به این نشانه‌ها، ممکن است کافی نباشد.
برای جلوگیری از شب‌ادراری کودک در خانه چه کار کنیم؟
والدین می‌توانند با ایجاد محیطی آرام و چند تغییر ساده، به روند بهبود کمک کنند.
مهم‌ترین اصل این است که شب‌ادراری به‌عنوان رفتاری عمدی در نظر گرفته نشود.
- کودک را پیش از خواب به دستشویی رفتن تشویق کنید.
- برای نوشیدن مایعات، برنامه‌ای متعادل در طول روز داشته باشید.
- اگر کودک نیاز به دستشویی دارد، او را به نگه داشتن طولانی ادرار تشویق نکنید.
- تقویم ساده‌ای برای ثبت شب‌های خشک و خیس تهیه کنید؛ بدون اینکه آن را به ابزار سرزنش تبدیل کنید.
- برای همکاری در کارهایی مانند رفتن به دستشویی پیش از خواب، تشویق در نظر بگیرید، نه برای چیزی که کودک کنترل کاملی بر آن ندارد.
- در صورت وجود یبوست، برای درمان آن از پزشک راهنمایی بگیرید.
- در صورت تداوم مشکل یا بروز علائم هشدار، مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید.
آیا بیدار کردن کودک در نیمه‌شب شب‌ادراری را درمان می‌کند؟
بیدار کردن کودک در ساعت مشخص ممکن است موقتاً از خیس شدن تخت جلوگیری کند، اما به‌تنهایی معمولاً به یادگیری پایدار کنترل ادرار منجر نمی‌شود.
اگر خانواده تصمیم دارد کودک را شبانه برای دستشویی بیدار کند، بهتر است این کار جایگزین بررسی علت یا درمان مناسب نشود.
